Log in

Klik hier om in te loggen


Wachtwoord vergeten?

Nog geen inlog? Registreer nu
Om misbruik van dit formulier door spamrobots te voorkomen, vragen wij u hier het controlewoord stowa in te vullen!
Proof of concept
>
Bodem als buffer
INHOUD
INLEIDING

De natuurlijke buffercapaciteit van de bodem is door bewerking van de bodem, afname van het organischestofgehalte en versnelde afvoer van water op veel plaatsen in Nederland de afgelopen decennia aantoonbaar afgenomen.Door het veranderende klimaat komen steeds vaker perioden van droogte en perioden met extreme neerslag voor.

Een goede spons- en bufferwerking van bodems wordt daarom steeds belangrijker.

De conditie van onze landbouwbodems gaat echter aantoonbaar achteruit. De helft kampt momenteel met verdichting door het gebruik van zware machines en intensieve bewerkingen; beworteling en bodemleven laten te wensen over en het organischestofgehalte is allesbehalve  optimaal. Hevige neerslag infiltreert daardoor niet snel genoeg in de bodem, waardoor plassen op het land staan en regenwater snel naar de sloot stroomt. Zo gaan kostbaar zoet water en meststoffen verloren en nemen de emissies naar het oppervlaktewater toe. Bij droogte houdt een schrale bodem niet genoeg water vast en door verdichting kunnen wortels niet genoeg grondwater opnemen.

In deze Deltafact wordt het belang van de bodem als buffer behandeld en de manier waarop de conditie van landbouwbodems kan worden verbeterd. Het accent ligt hierbij op landbouwbodems.

Naar boven
GERELATEERDE ONDERWERPEN EN DELTAFACTS

Onderwerpen: watertekort en zoetwatervoorziening, waterkwaliteit, droogteschade, natschade
Deltafacts: Bodemvochtgestuurd beregenen, Droogte stuurt functies, Effecten klimaatverandering op landbouw, Effecten klimaatverandering terrestrische natuur

Naar boven
STRATEGIE: VASTHOUDEN, BERGEN, AANVOEREN

Bodem als buffer voor water is een strategie van vasthouden van water in de bodem als buffer tussen de atmosfeer - neerslag en verdamping - en het oppervlaktewater.

Een geschikte bodem zet een tijdelijk neerslagoverschot om in een vochtvoorraad in de bodem, waardoor een periode met neerslagtekort kan worden overbrugd. De bufferende werking van de bodem vermindert daarmee de benodigde watersysteemcapaciteit voor zowel waterafvoer als wateraanvoer.

Daarnaast maakt optimaal gebruik van de bufferende werking van de bodem gewasproductie minder afhankelijk van externe aan- en afvoer van water, nutriënten en bestrijdingsmiddelen.

Naar boven
SCHEMATISCHE WEERGAVE


Figuur 1: Relaties tussen bodemverbetering en waterbeheer. Bron: Janjo de Haan (WUR), congres Waterkwaliteit op de kaart 2014


Figuur 2; Een voorstelling van de zes elementen van de bodemkwaliteit (N. van Eekeren, 2013).



Figuur 3: Niet-kerende grondbewerking

Figuur 4: Schematische voorstelling van bodeminteracties gerelateerd aan Organische Stof (OS); blauwe lijnen: effect van bodemleven; groene pijlen: bodemfysische effecten; rode lijnen: bodemchemische effecten; zwarte lijnen: effecten van bodemprocessen. Onderbroken lijnen: wisselwerking met OS. Bron: Reubens 2011

Naar boven
WERKING
Het bodemecosysteem is een belangrijk onderdeel van onze leefomgeving. In de bodem vinden processen plaats die gekoppeld zijn aan onze gehele leefomgeving zoals lucht, oppervlaktewater, grondwater et cetera. Belangrijke processen zijn:
  • de fragmentatie van plantenresten en mineralisatie van organische stof;
  • het zelfreinigend vermogen van de bodem, dus ook het afbreken van organische verontreinigingen en milieu-eigen stoffen;
  • het immobiliseren van verontreinigingen;
  • het vasthouden (retentie) en transporteren van water.Deze dienst is van belang voor zowel plantengroei als voor de waterhuishouding op kleine en grote schaal;
  • het tijdelijk opslaan van warmte en koude, van toenemend belang voor de klimaatbeheersing in gebouwen;
  • het bufferen en beïnvloeden van het klimaat. Hieronder vallen bufferen van vocht en temperatuur van de lucht, evenals het filteren van de lucht door gewassen en het vastleggen en het omzetten van broeikasgassen.
Bron: http://www.soilpedia.nl/Wikipaginas/bodemecosysteemdiensten.aspx


De bodem als buffer. Een bodem die in goede conditie verkeert zet een tijdelijk neerslagoverschot om in een vochtvoorraad in de bodem, waardoor een periode met neerslagtekort kan worden overbrugd. De bufferende werking van de bodem vermindert daarmee de benodigde watersysteemcapaciteit voor zowel waterafvoer als wateraanvoer. De verlaging van de oppervlakkige afvoer is gunstig voor de waterkwaliteit door vermindering van erosie en oppervlakkige afspoeling van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen.

De conditie van landbouwbodems is op orde als ze de natuurlijke spons- en zuiverende werking behouden. Voor een goede sponswerking moeten bodems goed doorlaatbaar zijn, een goede structuur hebben en veel open ruimtes bevatten..

Vanuit het perspectief van de waterbeheerder is de bodem van belang als buffer voor neerslagoverschotten en –tekorten In die zin wordt de bodem ook genoemd in het Nationaal Water Plan 2009-2015, onder andere bij de uitleg van de zogenoemde 'trits vasthouden-bergen-afvoeren': 'Overtollig water zoveel mogelijk bovenstrooms vasthouden in bodem en oppervlaktewater' (Nationaal Water Plan). Voor het waterbeheer is de bodem ook van groot belang door de zuiverende werking van de bodem. Als de conditie van landbouwbodems niet goed is, is in het algemeen de zuiverende werking van de bodem ook niet goed.

De conditie van onze landbouwbodems gaat echter aantoonbaar achteruit. De helft kampt momenteel met verdichting door het gebruik van zware machines en intensieve bewerkingen (zie figuur 5); beworteling en bodemleven laten te wensen over en het organische stofgehalte is vaak niet optimaal. Hevige neerslag infiltreert daardoor niet snel genoeg in de bodem, waardoor plassen op het land komen te staan en regenwater snel naar de sloot stroomt. Zo gaan kostbaar zoet water en meststoffen verloren en nemen de emissies naar het oppervlaktewater toe. Bij droogte houdt een schrale bodem niet genoeg water vast en door verdichting kunnen gewassen minder diep wortelen en daardoor niet genoeg grondwater opnemen.

De laatste jaren zijn diverse projecten opgezet waarin waterbeheerders en agrariërs samenwerken om bodemverbeterende maatregelen in de praktijk uit te voeren. Het is echter geheel niet bekend wat de effecten van zulke maatregelen zijn op de kwantiteit en kwaliteit van het water op lokaal (perceels-) niveau en op het regionale watersysteem. Daarom is het project Goede Grond voor een Duurzaam Watersysteem opgezet en is daarin een eerste verkennende fase uitgevoerd. In die eerste fase zijn:

  1. potentiële effecten op de waterhuishouding (kwantiteit en kwaliteit) van enkele bodemverbeterende maatregelen verkend met state-of-the-art modellen op perceels- en stroomgebiedsniveau;
  2. kennishiaten en tekortkomingen in de gebruikte modelconcepten geïdentificeerd;
  3. lopende projecten verkend om na te gaan of en hoe monitoring en onderzoek kan worden ingevuld om hiaten in kennis op te vullen en veldgegevens te verzamelen die als input en toetsing kunnen worden gebruikt om modelmatig effecten te kwantificeren;
  4. aandacht en interesse voor het onderwerp gepeild door het verzorgen van lezingen en organiseren van workshops op landelijke bijeenkomsten.

Uit deze eerste fase  blijkt dat de positieve verwachtingen t.a.v. het effect van bodemverbeterende maatregelen op piekafvoeren en vermindering van droogte-effecten worden bevestigd door resultaten van de modelstudies. Daarom is het zowel voor de agrariër als waterbeheerder zinvol om mee te werken aan bodemverbeterende maatregelen, te meer omdat er diverse signalen zijn dat de conditie van landbouwbodems onder druk staat.

Vanuit het perspectief van de waterbeheerder is de bodem vooral van belang als buffer voor neerslagoverschotten en -tekorten. In die zin wordt de bodem ook genoemd in het Nationaal Water Plan 2009-2015, onder andere bij de uitleg van de zogenoemde 'trits vasthouden-bergen-afvoeren': 'Overtollig water zoveel mogelijk bovenstrooms vasthouden in bodem en oppervlaktewater' (Nationaal Water Plan).

Verdichting is een toenemend probleem in de landbouwgronden. Het vermogen van de bodem om water vast te houden neemt af als deze door grondbewerking is verdicht (zie box 1). Voor de agrariër is de bodem behalve een buffer van water ook een buffer van voedingsstoffen voor het gewas. Zonder deze bufferende werking van de bodem zouden voedingstoffen bij een flinke regenbui onmiddellijk uitspoelen. Dit aspect is ook voor de waterbeheerder van belang door de relevantie voor de waterkwaliteit. Figuur 1 geeft een schematisch overzicht van de relaties tussen bodem en waterbeheer.

Voor de Nederlandse landbouw is de lengte van het groeiseizoen een bepalende factor voor de gewasopbrengst. Om vroeg in het voorjaar te kunnen zaaien of laat in het najaar te kunnen oogsten moet de bodem over voldoende draagkracht beschikken om er zonder blijvende schade met machines en werktuigen op te kunnen rijden en/of hem door dieren te laten betreden. Dit is een belangrijk argument geweest voor de aanleg destijds van diepe drainage en snelle afvoersystemen in de ruilverkavelingen. Inmiddels wordt de daardoor veroorzaakte verdroging – vooral in natuurgebieden – en hoge piekafvoeren als ongewenst gezien, zoals blijkt uit de bovengenoemde trits. Verhoging van de grondwaterspiegel en/of de vochtvoorraad in de bodem vergroot evenwel de kans op verdichting. In Nederland is de zorg over toenemende verdichting van de grond dan ook een belangrijkere reden voor het zoeken naar alternatieven voor de gebruikelijke grondbewerking dan het vasthouden van water. Toenemende verdichting leidt echter ook tot een toename van de afspoeling naar en daarmee verontreiniging van het oppervlaktewater. Daarmee is verdichting ook een zaak voor de waterbeheerder (figuur 2). Hetzelfde geldt voor het verminderen van erosie in hellende gebieden.
 

Box 1. Bodemverdichting in Nederland en de effecten op de waterhuishouding

In de huidige landbouw maar ook in de bosbouw en in natuurgebieden wordt de ondergrond steeds verder verdicht. Bijna de helft van de Nederlandse ondergrond is oververdicht (overschrijdt de kritische dichtheid) en verwacht kan worden dat het oppervlakte verdicht nog toeneemt en de verdichting ook intenser wordt. Dit laatste uit zich in een dichtere en dikkere ploegzool die zich steeds dieper uitstrekt. Uit enquêtes en interviews blijkt dat grondgebruikers en stakeholders in beleid en praktijk nauwelijks onderscheid maken in onder- en bovengrondverdichting. Stakeholders noemen (ondergrond)verdichting een zorgelijke ontwikkeling. Oorzaken (m.n. zware machines) en gevolgen zijn redelijk bekend, maar de gevolgen worden in de praktijk nog weinig gerelateerd aan bodemverdichting. Bron: Akker et al, 2015.

Verdichting van de bodem heeft een aantal gevolgen voor de water- en gashuishouding in de bodem die doorwerken op de gewasgroei en op de waterafvoer van de percelen.
De waterhuishouding in de bodem wordt sterk beïnvloed door de poriegrootte-verdeling:
  • poriën < 0,2 µm: houden zo sterk water vast dat wortels dit niet of nauwelijks kunnen opnemen. Deze kleinste ruimten kunnen niet direct door wortels worden benut.
  • poriën tussen 0,2-30 µm zijn belangrijk voor de opslag van bodemvocht en nalevering aan planten.
  • poriën tussen 30-300 µm zijn belangrijk voor de infiltratie van water maar zijn niet zo belangrijk voor het vochtbergendvermogen van de bodem. De meeste plantenwortels kunnen poriën vanaf 200 µm ingroeien.
  • poriën > 300 µm kunnen grotere hoeveelheden water snel naar beneden afvoeren.

Bodemverdichting gaat gepaard met een afname van het aandeel macroporiën en een toename van het aandeel microporiën. Verdichting heeft gevolgen voor watertransport in zowel verticale (uitstroming) als horizontale (afstroming)richting. Doorlatendheid, watertransport en vochtbergendvermogen hebben gevolgen voor de uitspoeling van nutriënten. Snel watertransport van nutriënten beneden de wortelzone (verticale richting) en naar oppervlaktewater (horizontale richting) betekent een groter verlies van nutriënten. Omdat de grote poriën worden dichtgedrukt, kan verdichting de snelle uitspoeling beperken. Gelijktijdig zal verdichting het horizontale transport en daarmee de kans op afspoeling stimuleren. Dit geldt uiteraard ook voor alle nutriënten (inclusief nitraat en fosfaat) en andere stoffen die met het water worden meegevoerd. Bron: Zwart et al.,  2011


Figuur 5, Areaal van het landbouwareaal (grasland / snijmaïs en akkerbouw) waar de ondergrond verdicht is. Het aantal meetpunten waarop deze kaart is gebaseerd is beperkt en de percentages zijn indicatief. Bron: Akker et al, 2015.

Uit het onderzoek ‘Goede Grond voor een Duurzaam Watersysteem’ is naar voren gekomen dat bodemverdichting, met name de zogenaamde ondergrondverdichting (net onder de ploegzool) significante effecten kan hebben op piekafvoeren van water, droogteschade en de watervraag voor beregening. Bodemverdichting is ook ongunstig voor de waterkwaliteit, maar dit kan met de huidige agrohydrologische modellen nog niet adequaat gekwantificeerd worden.  Bron: Zwart et al., 2011, Stowa, 2015

Maatregelen
Werken aan verbetering van de bodemkwaliteit is werken aan organische stof, bodemchemie, bodemleven, bodemstructuur, waterhuishouding en beworteling (zie figuur 2). Deze elementen kunnen niet los van elkaar worden gezien maar hangen allemaal met elkaar samen. Bodemverbeterende maatregelen grijpen dan ook vaak aan op meerdere elementen van de bodemkwaliteit. Om de kwaliteit te verbeteren, gelden de volgende vuistregels (bron: Goede Grond voor een Duurzaam Watersysteem):

Verhoog het organische stofgehalte

  • 1% organische stof houdt 4-6 mm extra water vast in de bouwvoor
  • Organische stof geeft veerkracht aan de bodem en voeding aan het bodemleven

Houd de chemische toestand op peil

  • Een zure grond is niet gunstig voor bodemleven en de benutting van nutriënten
  • Bekalk indien nodig

Voed het bodemleven

  • Bodemleven verbetert de infiltratie, het watervasthoudend en het waternaleverend vermogen
  • Stimuleer via teelt van grassen of granen, organische mest en groenbemesters. Verminder de afbraak door minder intensieve grondbewerking

Zorg voor goede structuur

  • Beoordeel het profiel via een Bodemscan of www.mijnbodemconditie.nl. Is de beworteling verstoord of blijft er water staan?
  • Werk onder droge omstandigheden, met brede banden, lage luchtdruk (<0,8 bar) en liefst met vaste rijpaden

Zorg voor goede ontwatering

  • Een slechte ontwatering brengt structuurschade, zuurstofloze condities, verlies van stikstof door denitrificatie, verlies van bodemleven en meer kans op ziektes
  • Check drainage regelmatig

Zorg voor goede beworteling

  • Voorkom verdichting en zorg voor goede ontwatering
  • Bevorder regenwormen (pendelaars)

Kies snelgroeiende/diep wortelende rassen en gewassen
Bron: Stowa, 2015

Niet-kerende bodembewerking is een techniek waarbij het intensief keren of mengen van de grond vermeden wordt. Het gevolg is dat meer gewasresten aan het bodemoppervlak achterblijven zodat de bodem beter beschermd is tegen erosie of verslemping in natte periodes en tegen uitdroging. De minder intensieve grondbewerking stimuleert het bodemleven en vermindert het risico op verdichting van de grond.
In tegenstelling tot het ploegen wordt bij niet-kerende bodembewerking de grond niet gekeerd maar losgemaakt. De tanden die door de grond worden getrokken scheuren en verkruimelen de grond, zonder dat deze wordt verplaatst. Directzaai is ook een vorm van niet-kerende bodembewerking. Met uitzondering van een smalle gleuf die gemaakt wordt bij het zaaien en bij knolgewassen het omwoelen van de bodem tijdens het rooien, wordt de bodem niet verstoord. Het gevolg is dat meer gewasresten aan het bodemoppervlak achterblijven zodat de bodem beter beschermd is tegen erosie en verslemping. Bij minimale bodembewerking blijft de bodemstructuur die gevormd wordt door levende wortels en bodemdieren zoveel mogelijk gespaard.


Hoewel conventioneel ploegen op korte termijn een efficiënte oplossing is voor het opheffen van storende, verdichte lagen, maakt het ploegen zelf vaak deel uit van het probleem. Er wordt immers met één rij wielen ‘in de voor’ gereden, waardoor de druk lokaal sterk toeneemt en het risico op verdichting sterk stijgt. Daarnaast geldt hoe losser een bodem is, des te dieper deze verdicht kan worden. Hierdoor is een bodem erg gevoelig voor nieuwe verdichtingen na een intensieve bewerking. Verdichting van de bodem, zowel van de bouwvoor als van de laag daaronder, heeft gevolgen voor de waterhuishouding van de bodem, die zich vooral uiten in een lagere infiltratiecapaciteit (figuur 5).

Organische stof heeft een gunstige invloed op de bodemstructuur. Direct, door het aan elkaar kitten van mineraal materiaal door humus en indirect, via een toename van micro-organismen en beworteling. Door de humus kunnen bij zandgronden grotere aggregaten in stand gehouden worden en is bij kleigronden de verkruimeling beter. Bij kleigronden vergroot dit de aeratie van de bodem, waardoor minder natschade optreedt. Bij zandgronden is ook het effect van het organischestofgehalte op het vochtbindend vermogen van de bodem  van betekenis. Per gram organische stof wordt het vochtbindend vermogen met  1-8 cm3 verhoogd en de hoeveelheid beschikbaar hangwater met 0-3 cm3. Hierdoor hoeft pas op een later tijdstip en minder frequent te worden beregend.  Doordat zanddeeltjes aan elkaar gekit worden door humus, neemt de gevoeligheid van zandgronden voor zowel wind als watererosie af.

Bij een niet-kerende bewerking accumuleert meer organische koolstof in de toplaag, terwijl er minder organische koolstof in de diepere bodemlagen aanwezig is dan bij conventioneel ploegen waarbij het gewasresidu homogeen wordt ingewerkt. Vanuit landbouwkundig standpunt is juist een stijging van het organische koolstof in de bodemtoplaag zeer interessant. Het is in deze laag dat koolstof cruciale functies uitoefent zoals aggregaatvorming, tegengaan van verslemping en erosie en beschikbaar maken van nutriënten (Figuur 4). Het merendeel van de studies geeft aan dat de organische koolstof voorraad op langere termijn positief wordt beïnvloed bij een omschakeling van conventionele naar niet-kerende bodembewerking (Reubens et al., 2010). Uit verschillende studies is gebleken dat de microbiële biomassa in de bodemtoplaag in omvang toeneemt onder niet-kerende bodembewerking (Van Groeningen et al., 2010).

Grotere organismen zijn sterk gevoelig voor bodembewerkingen. Elke vorm van mechanische verstoring heeft een directe impact op de bodemfauna door het fysiek doden, verwonden en blootstellen aan predatie tijdens de bewerking. Daarnaast heeft de bewerking ook een indirecte impact door het vernietigen van de habitat van de bodemfauna. Regenwormen zijn talrijker onder niet-kerende bewerking dankzij de aanwezigheid van een beschermende laag plantenresten, meer bodemvocht, een hoger voedselaanbod en minder vernieling van gangen (Ecoworm:  http://www.biw.kuleuven.be/lbh/lbnl/ecoworm/index.htm)

Naar boven
KOSTEN EN BATEN

De bufferwerking van de bodem is een ecosysteemdienst waarvan men zich doorgaans pas de baten realiseert op het moment dat de dienst niet meer of beperkt wordt geleverd. Een voorbeeld is het effect van verstedelijking op het verhogen van de piekafvoer van beken en rivieren. Het wegvallen van de bufferende werking van de bodem moet dan worden gecompenseerd door het vergroten van de afvoer- of bergingscapaciteit of het verhogen van dijken. Dan ziet men zich voor hoge kosten geplaatst voor vervanging van een (ecosysteem) dienst die men gewend was voor niets te krijgen. De beperkte zichtbaarheid van de baten van de bufferwerking van de bodem wordt nog versterkt door de lange termijn waarop veranderingen plaatsvinden. Dit geldt zowel voor verbeteringen als verslechteringen. Bij een economische kosten-baten-analyse wegen bovendien de langere termijn effecten minder zwaar mee.
 
Figuur 6: Gemiddelde opbrengst van drie grondbewerkingssystemen op zware zavel (periode 1972-1975). A: Intensieve grondbewerking, B: Minimale grondbewerking, C: Beperkte grondbewerking. Bron: Schneider & Huinink 1990

In het hoofdstuk over grondbewerking (Schneider & Huinink 1990)  in het klassieke Handboek Bodemkunde van Nederland (Locher & de Bakker 1990) wordt al gemeld dat grondbewerking niet per definitie opbrengstverhoging betekent: 'Met name buitenlands onderzoek heeft laten zien dat graanopbrengsten op slemp- en/of droogtegevoelige gronden zeker niet minder hoeven te zijn indien de grondbewerking uitsluitend uit een zaaibedbereiding bestaat.' Bij veldproeven onder Nederlandse omstandigheden gaf minimale grondbewerking destijds steeds de laagste opbrengsten (figuur 6). Door de steeds zwaarder wordende machines is de verdichting in de laatste decennia sterk toegenomen, waardoor het bovengenoemde beeld wellicht moet worden herzien.

De kosten van bodemverdichting hangen samen met:

  • lagere opbrengst en kwaliteit,
  • extra energie voor het loswerken en
  • extra gebruik gewasbeschermingsmiddelen.

De exacte hoogte van deze kosten is moeilijk in te schatten doordat precieze cijfers ontbreken. In een recente studie naar bodemverdichting in de provincie Drenthe werd de totale schade voor de aardappelteelt in deze provincie geschat op € 3,4 miljoen en voor suikerbieten op € 1,0 miljoen per jaar. De resultaten van proeven waarbij aan structuurverbetering is gedaan laten wisselende resultaten over de effecten op opbrengsten zien en over de ander kostenposten is al helemaal weinig informatie bekend. (Zwart et al. 2011).
Uit recent onderzoek naar de economie van niet-kerende grondbewerking in België blijkt onder andere:

  • de gewasopbrengsten zijn vergelijkbaar met de opbrengsten bij conventionele grondbewerking;
  • het energieverbruik is lager bij niet-kerende grondbewerking;
  • niet-kerende grondbewerking leidt tot een tijdsbesparing;
  • de kosten voor het onderhoud van de machines is hoger bij conventionele ploegbewerking

Bron: http://aow.kuleuven.be/geografie/gebruikersinstrument_nkg/niet-kerende_bodembewerking/index.html

Naar boven
RANDVOORWAARDEN EN KANSRIJKE LOCATIES

Om maatregelen voor duurzaam beheer van landbouwbodems te stimuleren is het belangrijk dat aangegeven wordt wat dit oplevert voor de agrariër én voor het watersysteem. Dat is ook de reden dat het project Goede Grond voor een Duurzaam Watersysteem is opgestart. In tal van projecten worden door regionale overheden/waterbeheerders agrariërs gestimuleerd en geadviseerd om hun bodems beter te beheren. In die projecten wordt echter niet ingezet op het kwantificeren van de effecten van bodemverbeterende maatregelen op het watersysteem. Daardoor kan een beheerder niet aan zijn (waterschaps)bestuur voorleggen wat het voordeel is voor het watersysteem en hoe de effecten zich verhouden tot andere type (hydrologische) maatregelen.

Naar boven
GOVERNANCE

Verbetering van het vochtbergend vermogen van de bodem sluit aan bij het thema ‘zelfvoorzienendheid’ dat een steeds belangrijker concept is binnen het waterbeheer (STOWA, 2011).

Nederlandse overheden kunnen een vergoeding toekennen aan agrarische en particuliere grondgebruikers voor het leveren van ‘blauwe diensten’: maatregelen die bijdragen aan duurzaam waterbeheer, onder andere bij de berging en zuivering van water, en bij bestrijding van verdroging (http://www.blauweengroenediensten.nl/)

Agrarisch ondernemers ten zuiden van de doorgaande wegen Sittard-Wehr en Sittard-Urmond kunnen subsidie aanvragen als ze maatregelen treffen om erosie te voorkomen. De provincie Limburg stelt hiervoor de 'Regeling niet-kerende grondbewerking Zuid-Limburg' open. Bron: Provincie Limburg.

De waterschappen zijn met betrekking tot de bodemstructuur zeker belanghebbend maar omdat het kwantitatieve effect op gebiedsniveau nog niet duidelijk is, is er op dit moment nog weinig bestuurlijke urgentie. Er lijkt in elk geval ook een rol te zijn weggelegd voor de provincies als gebiedsautoriteit. Provincies zouden op dit vlak de regie kunnen nemen door het entameren van stimuleringsprojecten. Uiteraard is er een nadrukkelijke eigen verantwoordelijkheid voor de landbouwsector. Bron: STOWA, 2011.

Om het belang van de bodem ook bij de waterschapsbesturen op de agenda te krijgen en om inzicht te krijgen in welke kennis en informatie nodig is om tot goede besluiten en maatregelen te komen, zal er beter zicht moeten komen op de kosten en baten en op de rollen en verantwoordelijkheden die ieder daarin heeft. Bron: STOWA, 2012.

Waterbeheerders kunnen agrariërs stimuleren tot bodemverbeterende maatregelen door:

  • Advisering en voorlichting, waarbij er op gewezen kan worden dat veel maatregelen die bijdragen aan het verbeteren van het watersysteem ook in het belang zijn van de agrariër en financiële voordelen kunnen bieden;
  • Stimuleren en bijdragen aan onderzoek dat leidt tot voor de praktijk hanteerbare tools waarin de relaties tussen bodembeheer – waterhuishouding – gewasopbrengst – bedrijfsvoering nader zijn gekwantificeerd;
  • Deelnemen in initiatieven gericht op certificering van agrarische bedrijven voor duurzaam en klimaatvriendelijk ondernemen. In de certificering dienen aspecten t.a.v watersysteem gericht bodembeheer nadrukkelijk aandacht te krijgen (voorbeelden: duurzame grond onder Hollandse melk, water in de Kringloopwijzer);
  • Bijdragen in de organische stofbehoefte van de landbouw als groenresten op grote(re) schaal wordt toegepast. Sloot- en bermmaaisel kan worden gecomposteerd of gefermenteerd en verwerkt worden op het land (voorbeelden: HHNK, De Dommel, Rijn en IJssel).
  • Eventueel kan gewerkt worden met subsidies, bijvoorbeeld vanuit POP3.

Daarnaast zijn er goede mogelijkheden om binnen het kader van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer sámen met agrariërs projecten te initiëren die bijdragen aan verbetering van het watersysteem. Hiertoe zijn weliswaar geen rijksmiddelen voor ter beschikking gesteld, maar worden projecten door het Rijk wel ondersteund met informatie in de vorm van factsheets en tools zie het inzichtelijk maken hoe haalbaar en effectief (kosten / baten) maatregelen zijn (zie www.agrarischwaterbeheer.nl).

Het voorzieningenniveau is een nieuw instrument dat deel uitmaakt van de Deltabeslissing Zoetwater. Beleid wordt ontwikkeld en vernieuwd t.a.v. hoe om te gaan met waterschaarste en de periodes voorafgaand aan schaarste. In de uitwerking van het voorzieningenniveau door regionaal waterbeheerders en gebruikers van zoet water zouden aan het beheer van de bodem voorwaarden verbonden kunnen worden.

Het is natuurlijk ook mogelijk om handelingen voor duurzaam bodembeheer af te dwingen via regelgeving: bijvoorbeeld door extra voorwaarden te stellen bij het afgeven van een vergunning voor de aanleg van drainage.

Naar boven
PRAKTIJKERVARINGEN (NATIONAAL EN INTERNATIONAAL)

Hoewel het Nationaal Water Plan 2009-2015 expliciet de bufferende rol van de bodem noemt bij het vasthouden van water, zijn er in Nederland relatief weinig projecten die zich expliciet op de bodem richten. Opmerkelijk in dit verband is het feit dat wanneer Nederlandse waterbeheerders en onderzoekers het hebben over 'water in de haarvaten' zij daarmee de kleinste waterlopen bedoelen. Terwijl het juist de 'haarvaten' in de onverzadigde bodemzone zijn, waar de grootste vochtvoorraad is opgeslagen.

Op wereldschaal is deze jaarlijkse beschikbare vochtvoorraad 60 000km3; anderhalf maal zoveel als de jaarlijkse afvoer van alle rivieren samen (Cosgrove & Rijsberman 2000). Er is een uitgebreide internationale literatuur over maatregelen die zijn gericht op het beter benutten van deze bodemvochtvoorraad, met praktijktoepassingen vooral op gebied van droogtebestrijding en erosiebeperking. Deze maatregelen worden doorgaans aangeduid met de term 'water conservation'. Ook hier valt op dat bij gebruik van de term waterconservering in Nederland, het voornamelijk blijkt te gaan om plaatsen van stuwtjes en dergelijke. Een relatieve uitzondering is de Provincie Limburg, die wel de mogelijkheid van waterconservering in de toplaag onderzoekt, met als doel de beregeningsbehoefte te verminderen (Berkhuizen & de Boer 2010).

Op de nationale symposium Bodembreed 2014 en het nationale congres Waterkwaliteit op de Kaart oktober 2014 is aandacht besteed aan de rol van de bodem voor het watersysteem. Hierbij is het belang van een goede conditie van landbouwbodems voor de landbouwopbrengsten én het watersysteem onderstreept.

Internationaal wordt met praktijk onderzoek aangetoond dat het verbeteren van de conditie van landbouwbodems gunstig is voor de agrariër, bijvoorbeeld langjarig onderzoek door de Universiteit van South Dakota (US).naar de effecten van niet-kerende grondbewerking en vanggewassen. Door in dat onderzoek naast gewasopbrengsten en bodemvocht ook koolstof isotopen te meten kon geconcludeerd worden dat door water stress het gewas minder nutriënten kan opnemen  en minder snel herstelt van ziektes.

 

Naar boven
KENNISLEEMTEN

Hoewel er al veel bekend is over mogelijke bodemstructuurverbeterende maatregelen die door de landbouw toegepast kunnen worden, worden veel van deze maatregelen (nog) niet grootschalig in praktijk gebracht. Eén reden hiervoor is dat de dagelijkse praktijk het soms niet toelaat om de bestaande kennis in praktijk te brengen. Belangrijker nog is dat de voordelen van het toepassen van bodemstructuurverbeterende maatregelen vaak niet evident zijn voor de boer. Zolang niet duidelijk is dat het toepassen van deze maatregelen leidt tot een opbrengstverhoging of kostenreductie (efficiëntieverhoging) zijn er voor de agrarische sector weinig prikkels om bodemstructuurverbeterende maatregelen toe te passen en zal de dagelijkse praktijk niet veranderen. Daarnaast kunnen sommige bodemstructuurverbeterende maatregelen ook tot nadelige gevolgen leiden.

Een andere belangrijke kennisleemte is dat van veel bodemverbeterende maatregelen geen kennis is of wordt verzameld water het effect is op het watersysteem. In Goede grond voor een duurzaam watersysteem is hier een eerste modelmatige verkenning voor uitgevoerd. Dit levert voor enkele type zandgronden inzicht in het effect op de waterkwantiteit (droogte, beregeningsbehoefte, piekafvoeren). Deze blijken significant. Effecten op de waterkwaliteit kunnen met de huidige modellen nog niet worden voorspeld. Het ontbreekt in Nederland met name aan goede meetgegevens, want in projecten en gebieden waar in de praktijk bodemverbeterende maatregelen worden getest, wordt met monitoring niet ingezet om de effecten op het watersyteem te kunnen meten.


OP STOWA/SKB KENNISBIJEENKOMST 2 MAART 2012 GEÏNVENTARI- SEERDE KENNISVRAGEN
Uit de ingeleverde formulieren en de plenaire terugmelding daarvan zijn veel onderzoeksvragen geformuleerd. Daarbij is de volgende ordening aangebracht:

  1. Technisch georiënteerde vragen enerzijds gericht op de processen op het perceel zelf (A) en anderzijds gericht op de invloed van die processen op het grotere watersysteem (B).
  2. Kosten–baten vragen gericht op enerzijds het kwantificeren van de (maatschappelijke) effecten van de hierboven genoemde processen en anderzijds de financiële vertaling op bedrijfsniveau.
  3. Procesmatige vragen zowel gericht op het opschalen en implementeren van de huidige projecten in de gangbare praktijk, op de verbreiding van kennis en op de vertaalslag van praktijk naar beleid.
  4. Organisatorische vragen gericht op de praktische inbedding en verantwoordelijke partijen.

De meeste vragen betroffen de technische aspecten en de kosten en baten. In deze link staat op pagina 38 als Bijlage 2 een opsomming van alle geformuleerde vragen in de hierboven gegeven ordening.

Naar boven
LITERATUUR EN LINKS

- Akker, J.J.H. van den, F. de Vries, G.D Vermeulen, M.J.D. Hack-ten Broeke en T. Schouten 2013. Risico op ondergrondverdichting in het landelijk gebied in kaart. Alterra-rapport 2409, 2013
- Akker, J.J.H. van den, A. Visser, D. Brus, W.J.M. de Groot, M. Pleijter, Schlebes, F. de Vries,  M.J.D. Hack-ten Broeke 2014. Managementsamenvatting PRISMA onderzoek Bodemverdichting kwetsbare gebieden, Fase 2, Veldwaarnemingen en ervaringen in de praktijk. Alterra Wageningen UR en CLM Onderzoek en Advies.
- Bakker, G. et al. 2010. Basismateriaal voor eventuele prioritaire gebieden. Quick Scan voor Drenthe. Alterra rapport 1964. 87pp
- Berkhuizen, H en S. de Boer, 2010. Naar een Deltaplan voor hoge zandgronden. H2O 43 (3):12-14
- Cosgrove, W.J. and F.R. Rijsberman, 2000. World Water Vision: Making Water Everybody’s Business. London: Earthscan Publications
- Eekeren, N. van. 2010. Grassland management, soil biota and ecosystem services in sandy soils . Proefschrift Wageningen
- Eekeren, N. van & J. Zaneveld-Reijnders, 2011. Bewust herstel van de natuurlijke buffercapaciteit van de bodem. Louis Bolk Instituut/ZLTO
- Jones, R.J.A., Spoor G. 2003. Vulnerability of subsoils in Europe due to compaction. Soil & Tillage research 73: 131-143
- Reubens B., D’Haene K., D’Hose T., Ruysschaert G. 2010. Bodemkwaliteit en landbouw: een literatuurstudie. Activiteit 1 van het Interregproject BodemBreed. Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek (ILVO), Merelbeke-Lemberge, België. 203 p.
- Schneider, C.B.H. en J.T. Huinink. 1990. Bouwvoorbodemkunde en grondbewerking. Hoofdstuk 14 in Locher, W.P. en H. de Bakker. 1990. Bodemkunde van Nederland. Malmberg Den Bosch.
- STOWA 2011. Verslag Studiemiddag Bodemstructuur en de invloed op het regionale watersysteem (22 maart 2011). Amersfoort
-STOWA en SKB, 2012. Klimaatadaptief Waterbeheer: Wat biedt de bodem? Kennismaking, kennisvragen en lopende projecten.
- STOWA, 2015: Goede grond voor een duurzaam watersysteem’, fase 1, Verdere verkenningen in de relatie tussen agrarisch bodembeheer, bodemkwaliteit en waterhuishouding. Auteurs: Piet Groenendijk, Peter Schipper (Alterra), Gijs Janssen en Joachim Rozemeijer (Deltares), Nick van Eekeren en Marleen Zanen (Louis Bolk Instituut) en Bjartur Swart(ECS).
- Weide, R.Y. van der .2011. Geen structuurschade meer bij mais. Syscope 2011 (29: 6 – 7)
- Zwart, K.B., J.J.H. van den Akker, D.W. Bussink, M.J.O.M. de Haas, R.Y. van der Weide, J.G.M. Paauw, W. Saathoff, D. Goense en A.J. Doornbos. 2011. Waterkwaliteit bij de wortel aangepakt. Alterra rapport 2177. 92 pp.

Relevante links:
- Soilpedia: http://www.soilpedia.nl/Wikipaginas/bodemecosysteemdiensten.aspx
- FAO: http://www.fao.org/docrep/009/a0100e/a0100e08.htm en http://www.fao.org/ag/ca/index.html
- Soil and Health: http://www.soilandhealth.org/01aglibrary/010120albrecht.usdayrbk/lsom.html
- Dryland Farming Organisation: www.drylandfarming.org
- Louis Bolk Instituut: http://www.louisbolk.org/downloads/2124.pdf en http://www.louisbolk.org/downloads/2433.pdf
- Kenniscentrum voor akkerbouw: http://www.kennisakker.nl/node/3283
- Akkerwijzer: http://www.akkerwijzer.nl/artikel/n/256/henk-van-putten-test-niet-kerende-grondbewerking.html

Deze factsheet is opgesteld door Alterra, december 2011 en geactualiseerd in juni 2015.
Auteurs: B. Snellen (Alterra) en T. van Hattum (Alterra)

De deltafact is opgesteld mede op basis van materiaal ter beschikking gesteld door het Louis Bolk Instituut

Naar boven
OVERZICHT LOPENDE INITIATIEVEN EN ONDERZOEKEN

Onderzoeksproject

Onderzoekslocatie

Links/documenten

Goede grond voor een duurzaam watersysteem

Nederland

website

Gouden Gronden

Noord Nederland

website

Niet kerende grondbewerking (project BASIS)

Nederland (zandgronden)

website

Vruchtbare kringloop

beheersgebied
Rijn & IJssel

 

Bodem kwaliteit op zandgrond (Vredepeel)

PPO-locatie Vredepeel

website

Duurzaam bodemgebruik veenweide

Veenweidegebieden (Utrecht)

 

Boeren in het Vechtdal

Overijssel

 

Dieper wortelen, beter benutten, minder verliezen

 

www.louisbolk.org

Deltaplan hoge zandgronden

Brabant/Waterschap Aa en Maas

website

BIOC HAR - Climate saving soils

 

website

Sub-Soil Compaction in Dutch Agricultural Soils and its effect on production and surface water quality

 

website

Kijk eens wat vaker onder de graszode

Vallei & Veluwe

website

Alternatieve vormen van duurzaam bodemgebruik en waterbeheer door en voor agrariërs

Noord-Holland

website

Bufferboeren – Samenwerken aan een betere waterbeschikbaarheid van de bodem

Bernheze (Noord- Brabant)

www.verantwoordeveehouderij.nl/ (zie onder PZ projecten)

32 projecten uit: Klimaatadaptief Waterbeheer: Wat biedt de bodem? (Stowa en SKB)

divers

Bijlage 3

pagina 46: Projecten Matrix; pagina 50: Projecten Informatie.

Gezond Zand

ROM3D

website

SKB Showcases!

SKB

website

Vruchtbare Kringloop

Rijn en IJssel

website

 

Naar boven
DISCLAIMER
De in deze publicatie gepresenteerde kennis en diagnosemethoden zijn gebaseerd op de meest recente inzichten in het vakgebied. Desalniettemin moeten bij toepassing ervan de resultaten te allen tijde kritisch worden beschouwd. De auteur(s) en STOWA kunnen niet aansprakelijk worden gesteld voor eventuele schade die ontstaat door toepassing van het gedachtegoed uit deze publicatie.
Naar boven
PLAATS UW REACTIE
Uw reactie stellen wij bijzonder op prijs. STOWA zal de reacties meenemen in de updates van de Deltafacts, die regelmatig worden uitgevoerd.
Uw naam en
organisatie
E-mailadres
Reactie